Kabinetsformatie 2010

Debat in de Tweede Kamer op 4 augustus 2010

  1. Voorzitter

    Ik dank de heer Lubbers voor zijn komst en heet hem welkom in vak-K. Op een bepaalde manier is dat toch weer een vertrouwd gezicht.

    Zoals afgesproken, gelden spreektijden van vijf minuten. Eerst zal de Kamer spreken in eerste termijn, daarna zal ik het woord geven aan de heer Lubbers. Ik wijs de leden erop dat volgens artikel 139b van het Reglement van Orde dit debat is bedoeld om inlichtingen van de informateur te verkrijgen over het verloop van de kabinetsinformatie. In de termijn van de heer Lubbers zal ik geen interrupties toestaan, maar vragen ter verduidelijking kan de Kamer vanzelfsprekend stellen aan het eind van diens betoog. Onderlinge interrupties zal ik in de eerste termijn van de Kamer uiteraard wel toestaan. Na het antwoord van de informateur zal worden bezien of nog een tweede termijn nodig is.

    Ik geef het woord aan de aanvrager, mede namens anderen, van dit debat, de heer Pechtold van de D66-fractie.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:00 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  2. Alexander Pechtold (D66)

    Voorzitter. Het CDA is een machtspartij; de grootste machtsmachine van Nederland. Ik zeg niet dat ze hun moeder zouden verkopen om te gaan regeren, maar ze hebben er wel heel veel voor over om in een kabinet te komen. Dat kun je negatief uitleggen, maar het biedt ook kansen.

    Voor de duidelijkheid: dit zijn niet mijn woorden, maar dit was profetisch gesproken door collega Wilders. Want die kansen krijgt hij: de teugels in handen, maar zelf niet gebonden. Wilders krijgt zijn eigen marionettenkabinet. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

    Ook ik wil informateur Lubbers van harte welkom heten. De regels rond de formatie liggen niet vast; nergens staat dat hij hier had moeten komen. Men kan dit beschouwen als een gewoon, zij het bijzonder, debat. Daarom des te meer welkom, fijn dat hij hier fysiek aanwezig is. Dank ook aan de collega's die met D66 de noodzaak zagen van dit debat in recestijd, al begrijp ik dat sommigen hun bijdrage beperken tot horen, zien en zwijgen.

    Ik zei het al: na de verkiezingen kan alles. Als 76 leden van deze Kamer besluiten een kabinet te steunen, kunnen de andere 74 op hun kop gaan staan; zo werkt onze democratie. Maar mijn partij doet al veertig jaar verwoede pogingen om ons democratisch stelsel bij de tijd te brengen, transparanter en begrijpelijker voor het publiek te maken. De formatie verwerd de afgelopen decennia tot de grootste anticlimax van machtsvorming. De rol van het staatshoofd is schimmig. De informateurs worden steeds politieker, met gisteren het voorlopig hoogte- of, zo u wilt, dieptepunt, toen de koningin simpelweg de opdracht kreeg om Opstelten te benoemen. Het staatshoofd als stempelmachine, niet erg chic. Laat ik het positief duiden: D66 heeft zijn eerste verkiezingspunt binnen, de start van een ceremonieel koningschap. Maar toch weinig chic, zeker komend uit de hoek van partijen die elke verandering stelselmatig hebben gefrustreerd; ik heb het uiteraard over CDA en VVD. Ik kan namelijk niet anders vaststellen dat de nieuwe vrienden, VVD, PVV en CDA, de spelregels gedurende het spel naar hun eigen hand hebben gezet. Kandidaat-premier Rutte zet het staatshoofd in haar peignoir. Want óf je geeft het staatshoofd de mogelijkheid om een sturende rol te vervullen op basis van adviezen, óf je legt het initiatief hier, in de Kamer. Deze partijen hadden hier vandaag gewoon een motie kunnen indienen om Opstelten voor te dragen; dat zou de koninklijke weg zijn geweest.



    Over dit proces stel ik de volgende vragen aan de informateur. Gaf u niet zelf aan als opdracht te hebben meerderheidskabinetten te onderzoeken? Was het, met de kennis van nu, niet wijzer geweest om uw opdracht terug te geven in plaats van willens en wetens over de grenzen daarvan heen te gaan? Waren uw conclusies halverwege de consultatieronde niet alleen ontijdig, maar ook uiterst voorbarig? Tussen het vertrek van de heer Verhagen en uw schriftelijke mededeling op 23 juli zaten nog geen vijf minuten. Laadt u daarmee de verdenking niet op zich, deze conclusies in al te nauw overleg met uw partijgenoot Verhagen te hebben afgestemd? Was een volledige consultatieronde en het ook actief inventariseren van minderheidsvarianten dan niet beter geweest?

    Voorzitter. Mijn fractie vindt dat informateur Lubbers inderdaad zijn opdracht had moeten teruggeven of had moeten teruggaan naar het staatshoofd voor een nieuw mandaat om de ronde van gesprekken opnieuw te starten en te informeren naar alle varianten: meerderheid, minderheid, extraparlementair en welke andere exoten er nog meer te bedenken zijn. Mijn fractie vindt dat informateur Lubbers een grove inschattingsfout heeft gemaakt door het proces uit zijn handen te laten vallen en vervolgens een week op zijn handen te gaan zitten. Deze ronde van zogenaamd informele gesprekken, gesanctioneerd door een informateur, was een novum waarvan mijn fractie zegt: eens maar nooit weer.

    Waartoe gaat dit misschien leiden? Een wangedrocht, met 76 zetels verre van stabiel. Dat leidt tot de prangende vraag welke naam het beestje moet hebben: een gedoogvariant, een minderheidsvariant of, zoals de informateur gisteren zelf opeens suggereerde, een bijzonder meerderheidskabinet? De informateur leek dit gisteren als argument te gebruiken om zichzelf alsnog en achteraf binnen zijn opdracht te plaatsen. Ik weet echter niet of hij hiermee zijn CDA wel een goede dienst bewees. Verhagen dacht zichzelf met zijn schonehandenpolitiek nu juist zo mooi uit de gijzeling van Wilders geworsteld te hebben. Was het niet Verhagen die zei: wij zullen elkaars verschillen niet verdoezelen, maar accepteren? Wilders kan dus zijn gang gaan. Bij een meerderheidskabinet, bijzonder of niet, heet uw coalitiegenoot gewoon Wilders. Waar zijn toch die randvoorwaarden, mijnheer Verhagen, die harde geëiste voorwaarden aan de PVV voordat u zou gaan onderhandelen? Ik lees en hoor er niets meer over. Graag een toelichting van collega Verhagen of desnoods van informateur Lubbers op die ononderhandelbare randvoorwaarden voor de vrijheid, voor de rechtstaat en voor de vrijheden van godsdienst en van onderwijs. Of geldt die vrijheid van godsdienst dadelijk niet meer voor moslims? Want u, de 52 leden van CDA en VVD, accepteert nu dat Wilders het een ideologie vindt en de koran op één lijn met Mein Kampf stelt.

    Voorzitter. Procedure en stabiliteit is één, maar als dit marionettenkabinet er werkelijk komt, zijn dat nog de minste bezwaren. Dat te vormen kabinet zal steunen op de stem van discriminatie, stigmatisering en uitsluiting. Dat kabinet zal dan steunen op Wilders, die angst en haat verspreidt, vernietigt en niet opbouwt en in dat proces de belangen van het Nederlandse volk en de reputatie van Nederland in de rest van de wereld schaadt. "Als wij toestaan dat discriminatie en haat worden verspreid, zal dat alleen leiden tot segregatie, polarisatie, escalatie en uiteindelijk confrontatie." Herkent u hem nog, mijnheer Verhagen? Dit is uw eigen citaat over Wilders van nog geen vier maanden geleden.

    Tegenover zo'n kabinet plaats ik vol overtuiging een stabieler, een hervormend en een verbindend alternatief. Zo lang dit kabinet niet op het bordes staat, roep ik iedere echte liberaal en iedere CDA'er die de boodschap van normen en waarden serieus neemt, op om zich te bezinnen. Daarom doe ik een oproep aan de 52 leden van de fracties van de VVD en het CDA. Een meerderheid van 76 betekent dat ieder van u individueel dit proces kan stoppen of volledig verantwoordelijk is voor het resultaat. Ieder van u.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:01 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  3. Maxime Verhagen (CDA)

    Voorzitter. Ik begrijp heel goed waarom de heer Pechtold allerlei spook- en angstbeelden wil oproepen over mogelijke resultaten van onderhandelingen, maar het zou hem sieren als hij zijn inhoudelijk oordeel over de resultaten van de onderhandelingen zou opschorten totdat het resultaat van de onderhandelingen er ligt.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:10 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  4. Alexander Pechtold (D66)

    Mijnheer Verhagen, het is fantastisch dat u uit uw stoel komt. Collega Wilders was drie weken geleden nog niet bereid om de rechtsstaat te bevestigen op uw en mijn verzoek om uit die stoel te komen! Ik confronteerde u zojuist met uw eigen citaat, een citaat over rechtsstaat, over discriminatie, over escalatie, over polarisatie en uiteindelijk confrontatie. Uw uitspraken zijn hopelijk langer dan vier maanden waar. Dat betekent dat u ze niet kunt wegpoetsen en dat u en uw fractie, en die van de VVD, de komende jaren -- geef het beestje een naam -- de volledige verantwoordelijkheid dragen voor de politiek van opruiing en het stigmatiseren van mensen.

    Mijnheer Wilders, wij zijn niet zuur. Zuur is het op dit moment dat één miljoen mensen in dit land met een achtergrond in Anatolië of het Rifgebergte te horen krijgen: je mag hier geboren zijn, maar je bent niet gelijk en eigenlijk ben je hier niet welkom.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:10 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  5. Femke Halsema (GroenLinks)

    Voorzitter. Laat ik als eerste zeggen dat het me deugd doet dat de heer Verhagen weer van positie is verwisseld en het stilzwijgen doorbreekt. Ik wilde hier namelijk zeggen dat het stilzwijgen van de drie nieuwe vrienden wel veelzeggend is voor de nieuwe democratische verhoudingen, zo gewild door de aanstaande potentiële premier, maar ook veelzeggend voor het onderlinge vertrouwen dat men in elkaar heeft om vrijuit te kunnen spreken.

    Voorzitter. Zie hoe Geert Wilders het openbare debat in Nederland de afgelopen jaren heeft beïnvloed. Zijn methode is eenvoudig. Hij speelt mensen tegen elkaar uit op een hoogst onaangename manier. Hij zoekt geen raakvlakken of gedeelde waarden en werkt niet aan constructieve oplossingen. In feite is zijn benadering het tegengestelde van constructief. Door vrees en haat te verspreiden is hij slechts aan het vernietigen en niet aan het bouwen. Voordat de heer Rutte in nieuw PVV-jargon gaat roepen dat dit zuur geleuter is uit de linkse kerk: ook dit is een letterlijk citaat van de heer Verhagen, van -- zoals de heer Pechtold terecht zei -- nog maar vier maanden geleden.

    Dit formatieproces heeft vanaf het begin een weeffout gekend, door de harde weigering van het CDA om in gesprek te treden met de PVV, overigens een weigering die wij wel begrepen. Na het mislukken van Paars Plus door het stopzetten van de onderhandelingen door de VVD en de PvdA, erkende de fractie van GroenLinks met forse tegenzin en pijn in het hart de onvermijdelijkheid van een gesprek tussen de drie rechtse partijen, allereerst vanwege de sterke wens van de VVD als grootste partij om juist dit kabinet te vormen. Wij hadden onder Paars-plus zelf mogen merken dat die sterke wens een hypotheek legt op alle alternatieve kabinetten die gevormd zouden kunnen worden. De tweede reden die wij ervoor hadden om dat gesprek als onvermijdelijk, zij het vervelend, te zien, was het risico van bederf van de demokratische verhoudingen. De PVV als grootste winnaar schreeuwde moord en brand over uitsluiting. Wij vonden een gesprek op zijn plaats.

    Zijn wij verrast door de uitkomst? Ja, volledig. De snelheid en het gemak waarmee het CDA en Maxime Verhagen onder leiding van CDA-informateur Ruud Lubbers alle principes en overtuigingen bij het grof vuil hebben gezet... dat hadden wij inderdaad niet verwacht. Ik heb daarover ook een vraag aan het CDA. Ik neem aan dat de heer Verhagen de gezamenlijke persverklaring van 30 juli kent en daarover zo meteen ook het een en ander zal zeggen. Anders moet de verklaring misschien even verspreid worden, zodat ook de drie partijen hun eigen persverklaring kennen.

    In de eerste zin daarvan staat met zoveel woorden dat het CDA accepteert dat de partij waarmee zij wenst samen te werken, de islam als een politieke ideologie beschouwt. Mijn vraag aan de heer Verhagen is dan ook: staat u nog achter uw toespraak van maart jongstleden? Ik neem overigens aan dat u niet meer beschikbaar bent als minister van Buitenlandse Zaken, want hoe kunt u binnenkort in het buitenland Fitna II uitleggen?

    Aan de keuzes van CDA-informateur Ruud Lubbers zou ik niet veel woorden willen vuilmaken, behalve dat het volledige verlies aan regie en het stuurloos ronddobberen, uitmondend in een onderzoek naar een minderheidskabinet, weinig fraai zijn, net als -- laat ik dat ook maar een keer gezegd hebben -- het zwartepieten nadien. Ik vind het ook terecht dat de informatiefase eindigt, waarvoor ik de heer Lubbers dank wil zeggen.

    Nu gaat er dus onderzoek plaatsvinden naar een minderheidskabinet. Wij moeten nog zien dat dit er komt. Het is de slechtst denkbare variant van alle varianten die er zijn, ook voor de betrokken partijen, althans voor het CDA en de VVD. Ik zou de heer Rutte dan ook een paar vragen willen stellen. Ik ga ervan uit dat hij die beantwoordt. Hoe denkt u, mocht u binnenkort premier worden, de stabiliteit van ons land te kunnen waarborgen met een vuilspuiende PVV naast u en polarisatie met de rest van het parlement, waar u de afgelopen dagen al een aardig voorschotje op nam? Waarom kiest u nu voor dit zo kwetsbare minderheidskabinet -- misschien wordt het een bijzonder meerderheidskabinet -- met uitlevering van zoveel liberale waarden van de VVD? Dat, terwijl u even goed weet als ik dat er alternatieven zijn?

    Ik heb ook een aantal vragen aan de heer Verhagen. Realiseert u zich dat het CDA geen positie meer heeft in het debat over de vrijheid van godsdienst? Als de heer Wilders het de komende tijd weer eens nodig vindt om moslims in groten getale te kwetsen en te vernederen, zal het CDA dat moeten accepteren, omdat dat een bezuiniging op de sociale zekerheid belangrijker heeft gevonden dan een ferme, principiële positie. Of gaat u daar een andere positie innemen? Dan zou ik dat graag eens willen horen. Maar als dat zo is, als u uw opvattingen over de vrijheid van godsdienst hebt ingeleverd ten gunste van een bezuinigingspakket van 18 mld., hoe kunt u dit verantwoorden? Realiseert u zich dat u alternatieven hebt, van de Roemervariant, die u mogelijk wat te links is, tot uw eigen favoriet: VVD, CDA, D66, GroenLinks, ChristenUnie? Waarom negeert u die alternatieven? Het is geen geheim dat wij niet heel erg enthousiast worden van de rechtse variant waar wij ook deel van uitmaken, maar wij blokkeren niets en hebben dat ook nooit gedaan, behalve regeringssamenwerking met de PVV. Wij vinden namelijk dat ons land een stabiel en vooruitstrevend meerderheidskabinet verdient. Dus, mijnheer Verhagen, tegen u zou ik wel willen zeggen: komt u bij mij de komende maanden niet aan met het verhaal dat er geen alternatief was voor de doodlopende weg die u nu bezig bent, in te slaan. Dat alternatief is er, dat bieden wij u aan. GroenLinks hoopt uiteindelijk -- dat kan geen verrassing zijn -- op de totstandkoming van Paars-plus.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:12 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  6. Job Cohen (PvdA)

    Mevrouw de Voorzitter. Nederland staat voor ongekend zware beslissingen op het gebied van de overheidsfinanciën, onze wijze van samenleven en onze democratie. Daarom is er juist nu behoefte aan een stabiele coalitie die draagvlak kan creëren voor die moeilijke beslissingen die een aanstaand kabinet zal moeten nemen. Het is om die reden dat ik teleurgesteld ben dat de onderhandelingen over Paars-plus stukliepen. Paars-plus had een kabinet kunnen worden waarin noodzakelijke bezuinigingen hand in hand zouden gaan met aansprekende hervormingen en belangrijke investeringen. Maar het boven de markt hangen van de eerste voorkeursoptie van de VVD: een rechts kabinet, en de piketpalen van de VVD maakten dat onmogelijk.

    Die eerste voorkeursoptie moest dus, na het mislukken van de onderhandelingen over Paars-plus, eerst grondig worden onderzocht. Om die reden heeft mijn fractie dat geadviseerd. Uiteraard deed zij dat in het volle besef dat dit onderzoek daadwerkelijk kon leiden tot een akkoord. Dat was geen gok. Nee, dat was noodzaak. Wie nu de informateur hoort praten over de ferme wil van de drie onderhandelaars om tot resultaat te komen en over matchmaker Rutte die, zo lees ik vandaag in de Volkskrant, al tijdens de onderhandelingen over Paars-plus overlegde met de heer Verhagen, begrijpt dat des te beter. Mijn fractie ging ervan uit dat, gegeven de opdracht aan informateur Lubbers, omgezien werd naar een gewoon meerderheidskabinet en dus niet naar een minderheidsvariant of naar een bijzondere meerderheidsvariant.

    Ons wordt verteld dat de zorg over de grondrechten bij het CDA dermate groot was dat een gewoon meerderheidskabinet met de PVV er niet in zat. Er moest dus worden omgezien naar een andere variant om dat blijkbaar al lang beoogde doel te realiseren, namelijk een rechts kabinet. Wat is dat voor een bizarre "schone handenredenering"? Als je zulke grote politieke en rechtsstatelijke bezwaren hebt dat je niet met ministers van de PVV in een kabinet wilt zitten en je je politiek als kabinet wel in stand laat houden door diezelfde partij, zeg je het een maar dan doe je iets anders. Het is Jacob's stem, maar het zijn Esau's handen om een bord linzen, om de macht. Dat leidt tot mijn eerste vraag aan de heer Lubbers, die ik dank zeg voor zijn inspanningen.

    Waarom heeft hij, ondanks zijn opdracht, gelegenheid geboden tot het onderzoeken van een minderheidsvariant? Hoe oordeelt hij nu over dat resultaat? Karakteriseert hij dat inderdaad als een bijzonder minderheidskabinet, of toch als een bijzonder meerderheidskabinet? Hoe dan ook, mijn fractie vindt een kabinet, bestaande uit de PVV, het CDA en de VVD, waarover zal worden onderhandeld, instabiel en ongewenst. Het is naar het oordeel van mijn fractie instabiel, omdat het niet rust op een stabiele meerderheid van de Staten-Generaal. Het is ons inziens ongewenst, omdat dit mogelijke kabinet niet alleen garant zal staan voor een hard en kil saneringsbeleid. Nu al blijkt dat de partijen het niet zo nauw nemen met de verdediging van de principiële en de rechtstatelijke beginselen, die het fundament van onze samenleving vormen.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:20 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  7. Alexander Pechtold (D66)

    Voorzitter, zou ik de collega's van de VVD en het CDA, met name de fractievoorzitters op de eerste rij, mogen verzoeken om ook niet buiten de microfoon mee te doen aan het debat op een wijze die de collega's belemmert om op een normale manier hun betoog te houden?

    4 augustus 2010 omstreeks 13:24 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  8. Job Cohen (PvdA)

    Daarmee dreigt het gevaar van een samenleving waarin verschillende groepen tegenover elkaar komen te staan in plaats van dat zij gezamenlijk de uitdagingen tegemoet treden.

    De heer Wilders heeft de VVD en het CDA zo ver gekregen dat zij zijn visie op de islam als politieke ideologie accepteren, alsmede de ongelijke behandeling van verschillende groepen Nederlanders. Op het moment dat fundamentele en rechtsstatelijke beginselen in het geding zijn, wordt volstaan met een simpel "agree to disagree". Ik bezie dat met stijgende verbazing en ongerustheid. Ik maak mij grote zorgen over de gevolgen hiervan voor de Nederlandse samenleving. Ik maak mij zorgen over al die Nederlanders die nu eens te meer het gevoel krijgen dat hun rechten minder waard zijn dan die van anderen.

    Met name de positie van het CDA hierin roept vele vragen op. Een feit is dat het CDA slechts enkele weken nodig had om de rol van bescheiden verliezer die niet tot een kabinet toetreedt, in te ruilen voor de rol van kingmaker van Geert Wilders. In het Kamerdebat werd nog een eisenlijst aan de PVV gepresenteerd op het gebied van de rechtsstaat. De heer Verhagen stelde in het vorige Kamerdebat nadrukkelijk de voorwaarde dat, voorafgaand aan de onderhandelingen, afstand moest worden genomen van eerdere PVV-standpunten, zoals die over etnische registratie, de kopvoddentaks en een koranverbod. De uitkomst is echter dat het CDA simpelweg accepteert dat de PVV deze standpunten gewoon blijft uitdragen en dat zij tegelijkertijd een onmisbare steunpilaar is voor de nieuwe regering. En dat, ook volgens het CDA, op zulke principiële punten. Ten aanzien van die principiële punten blijft het bij de VVD overigens ook muisstil.

    Van de heer Verhagen zou ik dan ook graag willen weten wat er met die voorwaarden vooraf is gebeurd.

    Ik hoop dat het CDA zich terdege realiseert wat dit bijzondere minderheids- of meerderheidskabinet betekent. Het CDA laat zijn nieuwe partner alle ruimte om diens discriminerende standpunten te blijven verkondigen; het moet bij ieder belangrijk kabinetsbesluit met de pet in de hand bij die partner om steun vragen en het geeft deze macht aan die nieuwe partner zonder dat daar het nemen van verantwoordelijkheid en het afleggen van verantwoording tegenover staat. Als het fout gaat, zijn het de bewindslieden van het CDA die in de wind staan en niet de bewindslieden van de PVV. Uiteindelijk zit de baas straks niet in vak K maar in vak "W".

    Ik moet de heer Wilders feliciteren met dit resultaat. Hij is de poppenspeler die Rutte en Verhagen aan een touwtje heeft en die achter de schermen straks aan de touwtjes trekt. Wel de lusten, niet de lasten: ik begrijp zijn tevredenheid.

    Tot slot, voorzitter, roept het verslag van de informateur nog enkele vragen op, ook over het vervolg van deze informatie. De informateur beschrijft dat hij een verdere werkwijze had uitgewerkt en voorgesteld waarin hij wilde onderzoeken of de beoogde samenwerking wel zou kunnen leiden tot een stabiel kabinet. Daaraan, zo gaven de drie fractievoorzitters hem te kennen, bestond geen behoefte. Ik vraag hem waarom zij daaraan geen behoefte hadden. Kan de informateur nader toelichten waarin zijn zorgen voor de stabiliteit zitten?

    Ik rond af. Een zeer bijzonder kabinet, met wankele steun in het parlement. En dat in een tijd van crisis! Zal een dergelijk kabinet voldoende steun in de samenleving ontmoeten om de in zijn ogen noodzakelijke maatregelen succesvol ten uitvoer te brengen? Wie geen lastenverzwaring wil, wie van de hypotheekrenteaftrek afblijft, wie geen kilometerheffing wil invoeren en wel achttien miljard op de rijksuitgaven wil bezuinigen zal burgers confronteren met grote ingrepen in de zorg, de sociale zekerheid en op het loonfront. Dat wordt hard, rechts beleid. Het kan anders. Regeren met de PVV is eigen keuze; er zijn andere mogelijkheden, hoe ingewikkeld deze verkiezingsuitslag ook is. De PvdA is daarvoor beschikbaar.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:24 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  9. Arie Slob (ChristenUnie)

    Het doet mij deugd dat de heer Cohen een Bijbels beeld gebruikte, want de Bijbel is het Woord van God en daarin kan niet genoeg worden gelezen. Toch heb ik een vraag over de positie van de PvdA zelf in de afgelopen weken, met name in deze laatste fase van de formatie waarover ook de heer Lubbers op ons verzoek vragen zal beantwoorden. Ik vind het niet terecht dat de heer Cohen als een soort kwade genius werd neergezet die deze mogelijkheid over rechts gecreëerd zou hebben. Het kan echter toch niet ontkend worden dat hij een middencoalitie gewoon geblokkeerd heeft? Zo lees ik het ook terug in het verslag. Heeft hij, als hij terugkijkt en de huidige ontwikkelingen ziet, daar niet een beetje spijt van?

    4 augustus 2010 omstreeks 13:30 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  10. Job Cohen (PvdA)

    Als de heer Slob het verslag goed leest, ziet hij dat de PvdA er voorstander van was dat eerst en vooral een rechts kabinet onderzocht zou worden. Ik heb zojuist al gezegd dat dit was omdat als een dergelijk kabinet niet onderzocht werd, dat alle andere mogelijkheden zou blokkeren. Als dat was gebeurd, zou er daarna met ons over tal van andere mogelijkheden te praten zijn geweest.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:31 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  11. Arie Slob (ChristenUnie)

    In het verslag lees ik ook heel duidelijk dat de heer Cohen een variant met VVD, PvdA en CDA niet in het belang van het land vond en dat hij daarna allerlei andere varianten heeft genoemd. Dat betekent toch dat deze variant voor hem geen enkele waarde had, ook in zijn reactie aan de informateur?

    4 augustus 2010 omstreeks 13:31 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  12. Job Cohen (PvdA)

    Dat neemt niet weg dat een middenkabinet wat mij betreft prima bespreekbaar was geweest, maar dan wel met daarbij GroenLinks en D66.

    [gelach]

    4 augustus 2010 omstreeks 13:32 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  13. Arie Slob (ChristenUnie)

    Daar heb ik toch een vraag over. Als je een middenkabinet niet in het belang van het land vindt, is het op zich wat vreemd dat je zo'n kabinet toch bespreekbaar wilt maken. Als je iets niet in het belang van het land vindt, doe je het niet. Daarom stel ik nogmaals mijn vraag: heeft de heer Cohen, terugkijkend op hoe alles is gelopen, een beetje spijt dat hij op dit punt niet meer ruimte heeft gegeven dan hij heeft gedaan, afgaande op het verslag van de informateur?

    4 augustus 2010 omstreeks 13:32 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  14. Job Cohen (PvdA)

    Nee. Daar heb ik geen spijt van. Ik vond en vind het noodzakelijk dat eerst gekeken werd naar een meerderheidskabinet over rechts, omdat dat ieder andere mogelijkheid blokkeerde.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:33 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  15. Emile Roemer (SP)

    Voorzitter. We staan voor een politiek novum. Eerder, en zeker in de afgelopen jaren, eindigden meerderheidskabinetten steeds als rompkabinet, in afwachting van nieuwe verkiezingen die nieuwe meerderheidskabinetten mogelijk zouden maken. Rompkabinetten kenmerken zich door het ontbreken van voldoende parlementaire steun, en zijn in hun aard niet slagkrachtig. Nu ziet het ernaar uit dat er na de verkiezingen van juni met een rechts rompkabinet wordt begonnen, hoewel geen enkele kiezer daarom heeft gevraagd en geen enkele partij zo'n kabinet in het vooruitzicht heeft gesteld.

    Dat is een politiek novum, maar wat mij betreft geen reden om de vlag uit te hangen. Integendeel. Midden in een economische crisis die als een van de zwaarste ooit wordt geduid, voor de dag komen met een kabinet dat in zijn aard voldoende slagkracht zal ontberen, in zijn opzet instabiel is en in zijn programma waarschijnlijk de samenleving eerder zal verdelen dan verenigen, lijkt mij weinig verantwoord en weinig doordacht. Natuurlijk is de politieke situatie ingewikkeld: op rechts kunnen partijen geen meerderheidskabinet vormen, Paars-plus is geflopt en een middenkabinet kan kennelijk niet. Wat we daar ook over denken, aan die vaststellingen kunnen we nu niet voorbijgaan.

    De SP heeft tegen de informateur gezegd dat zij zich kan voorstellen dat er eerst naar een rechtse variant wordt gekeken, maar dat die niet haar voorkeur heeft. De voorkeur van de SP was en is namelijk een centrumlinkse variant. Kan de informateur dit bevestigen? Deze centrumlinkse variant is tot nu toe helaas nog steeds niet onderzocht. Deelt de informateur de vaststelling dat de centrumlinkse variant inderdaad geen enkele kans van onderzoek heeft gehad? Deelt de informateur de opvatting dat geen van de bij zo'n variant betrokken partijen, PvdA, CDA, GroenLinks en SP, die variant op voorhand heeft uitgesloten? En acht de informateur een onderzoek naar de mogelijkheid van een centrumlinks meerderheidskabinet verenigbaar met de laatste opdracht van het staatshoofd?

    Een ding moeten we de informateur nageven. Wat ons allemaal de afgelopen vier jaar niet is gelukt, heeft hij in een goede week tijd voor elkaar gekregen: collega Wilders zingt vandaag niet een toontje lager, maar een hele octaaf. En weglopen zal zijn fractie ook niet, want ik hoorde zojuist dat hij het debat vandaag blijmoedig zal gedogen. Een ware metamorfose.

    Rompkabinetten waren altijd rampkabinetten, in die zin dat ze het gevolg waren van een gepasseerde politieke ramp: de val van een meerderheidskabinet. Nu is het aanstaande rechtse rompkabinet een voorbode voor een aanstaande politieke ramp. Want wie gaat de crisis betalen? Uiteraard weten we nog niet veel, want de onderhandelingen moeten nog beginnen of zijn in ieder geval nog niet afgerond. Wat we wel weten, is dat er 18 mld. moet worden bezuinigd, maar dat ze die niet gaan halen bij de duurste villa's. En dat ze die niet gaan halen bij de topinkomens. En niet gaan halen bij de banken. Niet gaan halen bij de JSF of op Defensie. En het is nog maar de vraag of ze die gaan halen bij de bonussen in Nederland. Dan weet iedere andere Nederlander -- ik noem de buschauffeur, de stratenmaker, de verpleegkundige, de AOW'er, de postbode, mensen met een uitkering en mensen die afhankelijk zijn van de thuiszorg -- waar die rekening wél gaat worden neergelegd.

    Ik vraag me af of bijvoorbeeld iedere PVV-stemmer dit ook met zijn stem heeft bedoeld. Ik vraag me ook af of iedere CDA-stemmer er blij mee is dat een stem op het CDA een stem op de PVV blijkt te zijn. Mag de PVV straks vanuit de Kamer blijven roepen wat zij steeds riep, in de termen die zij steeds gebruikte en in de beledigende bewoordingen waarin zij dat steeds deed, waar het CDA zich inderdaad hard tegen heeft verzet? Ik geeft de CDA-stemmer mee dat dit gewoon doorgaat, maar dat het dan ook namens het CDA zal gebeuren. Want het CDA gaat dit gewoon gedogen. Ik geef hierbij vast aan dat ik elke grensoverschrijdende opmerking vanuit de PVV de toekomstige minister-president zal aanrekenen, en hem of haar daar ook verantwoordelijk voor zal achten.

    Laat één ding duidelijk zijn: op dit terrein zullen wij het gedogen niet gedogen.

    Het moge duidelijk zijn dat ik de huidige variant, die nu onderzocht gaat worden, absoluut niet zie zitten. Als deze variant er echter toch komt, is dat gewoon op basis van een democratisch besluit gebeurd. Ik deel de kritiek op het proces en op de rol van de informateur dan ook niet. Als een meerderheid van de Kamer iets wil onderzoeken, gebeurt dat gewoon, of we nu met z'n allen op onze kop gaan staan of niet. Wij moeten ons vooral afvragen waarom bijvoorbeeld het CDA liever Wilders als schaduwpremier heeft dan dat het wil samenwerken met andere partijen. Zo baal ik er tot op de dag van vandaag van dat er geen echte linkse samenwerking van de grond is gekomen en dat de SP al ver voor de verkiezingen volkomen is genegeerd.

    Maar dat kan veranderen. Mijn voorstel om te komen tot een alternatief regeerakkoord voor een centrumlinkse coalitie is oprecht, gemeend en zeer verstandig. Ik hoop dat dit er gaat komen. Ik ga snel en met heel veel vertrouwen gesprekken aan met onder andere collega Cohen om dit van de grond te krijgen. Laten wij samen optrekken om Nederland echt te laten weten dat wij sociaal en menselijk uit deze crisis kunnen komen. Vanaf 5 maart, mijn eerste werkdag als fractievoorzitter van de SP, heb ik daartoe het initiatief genomen en ik zal deze initiatieven blijven nemen, al is het alleen maar omdat ik er nog steeds vertrouwen in heb dat het CDA tot inkeer komt en er wél een sociaal kabinet kan komen.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:33 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  16. Arie Slob (ChristenUnie)

    Voorzitter. Via u wil ik de dienstwillige dienaar van Hare Majesteit de Koningin, zoals de heer Lubbers zichzelf zo fraai noemde, hartelijk bedanken voor het uitgebreide eindverslag van zijn werkzaamheden dat wij gistermiddag mochten ontvangen. Wij konden ook wel enige uitleg gebruiken bij de ontwikkelingen zoals die zich in de afgelopen tijd hebben voorgedaan. Zelfs na het lezen van het voor een deel chronologische verslag blijven er nog de nodige vragen over. Het is jammer dat de mannen met de ferme wil er vandaag toch zo goed als het zwijgen toe doen. Zijn ze bang dat de broze eenheid in de kiem wordt gesmoord? Als de heer Wilders dit bedoelde toen hij in het debat over de eerste informatieronde van 29 juni aangaf dat de informatie transparanter moest worden, vind ik dit een bijzondere vorm van transparantie. Het valt me ook wel een beetje tegen. Uit het verslag van de informateur blijkt dat de drie heren toch redelijk langs de opdracht van Hare Majesteit en de informateur heen hun eigen weg zijn gegaan. Dat vraagt om het afleggen van verantwoording. Dat zal dus op een later tijdstip gebeuren.

    Mijn fractie heeft voor dit debat geen behoefte aan uitgebreid zwartepieten over de vraag of er nu wel of niet aan een informatieopdracht is voldaan en wie al of niet de matchmaker van een mogelijk straks te vormen kabinet is. Al kunnen wij ons wat dat laatste betreft goed voorstellen dat de rode druiven bij bepaalde partijen wel erg zuur zijn. Alleen naar anderen wijzen voldoet dan niet. Wij willen dus niet zwartepieten, maar er zijn wel veel vragen te stellen over de gang van zaken in de informatieronde onder leiding van de heer Lubbers. Bijvoorbeeld over de conclusie die hij op vrijdagmorgen 23 juni direct na het vertrek van de heer Verhagen trok, nog voordat een aantal andere fractievoorzitters met hem had gesproken. In zijn eindverslag schrijft de heer Lubbers dat hij dit deed om verwarring en speculaties in de media te voorkomen. Voor welke verwarring en speculaties was hij bevreesd? Wat dreef hem nu ten diepste om hiervoor te kiezen en niet terug te gaan naar Hare Majesteit de Koningin met de boodschap dat uitvoering van zijn opdracht, het in beeld brengen van stabiele meerderheidskabinetten, door de opstelling van onder andere VVD, PVV, CDA en Partij van de Arbeid niet mogelijk was?

    Zowel in het verslag als tijdens de persconferentie is er in de omschrijving van het mogelijk toekomstig te formeren kabinet creatief met taal omgegaan. Dat werkt versluierend. Uit het oogpunt van staatsrechtelijke helderheid vraag ik de heer Lubbers of hij de formulering uit zijn opdracht, namelijk "dat kan rekenen op een vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal", heeft verstaan zoals wij dat gewend zijn. Wij doelen daarmee normaalgesproken namelijk op een regulier meerderheidskabinet dat kan rekenen op steun in zowel de Tweede als Eerste Kamer. Als dit het geval is, kunnen wij niet anders dan concluderen dat de informatiepoging van de heer Lubbers mislukt is.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:41 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  17. Maxime Verhagen (CDA)

    Mag ik de heer Slob op een incorrecte weergave van de feiten wijzen? Hij noemde in het rijtje van partijen die een meerderheidscoalitie onmogelijk maakten, ook het CDA. Dat is feitelijk onjuist, zoals ook uit het verslag van de informateur blijkt.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:45 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  18. Arie Slob (ChristenUnie)

    De heer Verhagen heeft gelijk. In plaats van het CDA had ik GroenLinks moeten noemen. Die partij is wel die donderdag al bij de heer Lubbers langs geweest. Als ik nog een paar feitelijke fouten maak, krijgen wij wel een beetje een debat, mijnheer Verhagen. Ik heb er nog twee in zitten, dus blijft u opletten.

    Het moet gezegd worden dat het van de heer Lubbers -- en dat is bedoeld of onbedoeld -- een knappe prestatie is geweest om de heer Verhagen nu wel aan de onderhandelingstafel van VVD en PVV te krijgen. Eind juni zei de heer Verhagen namelijk nog in het debat dat hier toen werd gehouden, dat hij zich niet aan de onderhandelingstafel liet praten. Toen zei de heer Verhagen namens de CDA-fractie dat hij absolute duidelijkheid van de PVV wilde over de grootste verschillen met het CDA, onder meer over de beginselen van de democratische rechtsstaat, etnische registratie en de strijd tegen de islam als kernpunt van het buitenlands beleid van Nederland. VVD en PVV moesten daar geloofwaardige oplossingen voor vinden. Over zulke zaken ga ik niet marchanderen, aldus Verhagen. Ik moet zeggen dat wij zeer veel waardering hadden voor de wijze waarop hij zich namens zijn partij toen op dat punt heeft opgesteld. Kan hij nu echter met droge ogen volhouden dat door de nu gemaakte keuze deze lastige, maar zeer terechte vragen over de rechtsstaat omzeild zijn? Dat gelooft hij toch zelf niet? Zeker niet nu wij begrepen hebben dat de PVV gewoon gaat meeonderhandelen over het regeerakkoord.

    De heer Lubbers was tijdens zijn persconferentie overigens duidelijker dan in zijn verslag. Hij zei: dit wordt een bijzonder meerderheidskabinet, waarvan een van de partijen geen ministers levert. Daarmee is de PVV dus een van de constituerende partijen van het te vormen kabinet en dus gewoon regeringspartij. Ik stel het maar vast en als ik door de heren Rutte en Verhagen niet beargumenteerd wordt tegengesproken, ga ik ervan uit dat zij deze conclusie delen.

    Mede gelet op de stevige inzet van de heer Verhagen in de beginfase van de formatie, waarvoor ik mijn waardering heb uitgesproken, mogen wij nu toch van hem verwachten dat hij klare wijn zal schenken over de positie van het CDA. In maart van dit jaar -- ook anderen hebben er al naar verwezen; het is nog geen vijf maanden geleden -- gaf de heer Verhagen aan dat Wilders angst en haat verspreidt. Hij zou op een onsmakelijke wijze mensen tegen elkaar opzetten en de belangen van de Nederlandse bevolking en de reputatie van Nederland in de wereld beschadigen. Vindt de heer Verhagen dat nog steeds? Als de heer Wilders straks met een provocerende Fitna 2 komt en opnieuw de Turkse premier Erdogan voor "total freak" uitscheldt, valt dat dan straks allemaal onder de strekking van de verlovingsverklaring van de heren Rutte, Wilders en Verhagen, waarin zij aangeven dat de partijen elkaars verschil van inzicht accepteren en op grond van eigen inzichten daarnaar zullen handelen?

    Ik ben overigens ook benieuwd wat de heer Rutte daarvan vindt. Ik moet zeggen, in alle oprechtheid, dat het mij zeer verbaast dat bij een partij als de VVD waar rechtsstatelijkheid in de genen zit, het zo heel erg stil is op dit punt. Ik begrijp dat niet helemaal.

    Zoals in het eindverslag van de heer Lubbers al is terug te vinden, vindt de fractie van de ChristenUnie de conclusie van de heer Lubbers om te onderzoeken of er een kabinet van VVD, CDA met gedoogsteun van PVV kan komen de slechtst denkbare uitkomst van deze informatie. Naar onze opvatting past in deze tijd van financiële en economische crisis een stabiel meerderheidskabinet. Wij waren het eens met de heer Rutte die eind juni nog opmerkte dat er een stabiel kabinet moet komen dat met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid zijn hele termijn zal uitzitten. Die zekerheid is er nu niet en dan formuleer ik het optimistisch.

    De opgaven waarvoor wij in deze tijd staan, zijn immens groot. Dit is geen tijd voor wilde en ondoordachte experimenten, ook niet voor blokkade van mogelijkheden om wel tot een stabiel meerderheidskabinet te komen anders dan nu wordt voorgesteld. Nog niet alles is op dit punt onderzocht, maar de schouders moeten tegen elkaar aan. Er mag ook geen enkele onduidelijkheid zijn over de wijze waarop wij in dit land met onze rechtsstaat omgaan. In tegenstelling tot veel andere landen in de wereld zijn onze vrijheden ongedeeld en gelden zij voor iedereen gelijk.

    Voor dit moment wachten wij af wat de volgende stap van Hare Majesteit de Koningin zal zijn. Zoals het hoort, zullen wij een kabinet uiteindelijk beoordelen op de inhoud van een regeerakkoord.

    4 augustus 2010 omstreeks 13:45 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  19. Elbert Dijkgraaf (SGP)

    Mevrouw de voorzitter. De kabinetsformatie in Nederland is een van de meest interessante en leerzame studieobjecten, vooral natuurlijk omdat de kabinetsformatie in Nederland voor een belangrijk deel gereguleerd wordt door het ongeschreven staatsrecht. Niet geschreven regels, maar precedenten en gewoonten zijn bepalend voor het verloop ervan. Dat alleen al is boeiend, omdat het enige ruimte biedt om impasses te doorbreken en met onorthodoxe oplossingen te komen.

    Voorzitter. Het debat richt zich natuurlijk vooral op de stand van zaken van dit moment. We zijn nu bijna twee maanden bezig met de formatie. In historisch perspectief is dat bepaald niet lang. De gemiddelde duur van een kabinetsformatie in Nederland is sinds de Tweede Wereldoorlog 72 dagen. Wat dat betreft hoeven we ons nog niet al te druk te maken. Daarmee relativeer ik niet zozeer het belang van de snelle totstandkoming van een kabinet als wel de uitspraken van degenen die het doen voorkomen alsof het dit keer wel erg traag gaat. Kan de informateur overigens nader toelichten hoe hij aankijkt tegen het belang van een snelle formatie in relatie tot de begroting voor 2011, waaraan hij een passage heeft gewijd in het verslag? Ik zou hem hierover graag nader willen horen.

    In dat licht danken wij de informateur voor zijn rol. Wij waarderen het dat hij conform zijn opdracht snel conclusies heeft getrokken. Sprekend over het moment van dit debat en de bedoeling van de aanvragers van dit debat, moeten we natuurlijk allereerst spreken over de opdracht die de informateur van Hare Majesteit de Koningin op 21 juli jongstleden ontving. Ik citeer de officiële opdracht zoals de Tweede Kamer die bij brief op Kamerstuk 32417, nr. 7, heeft gekregen: een onderzoek in te stellen naar de "mogelijkheden die thans reëel aanwezig zijn voor de vorming van een kabinet dat mag rekenen op een vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal". Deelt de informateur de mening dat dit de kern is van zijn opdracht?

    Al snel bleek dat er geen gewone meerderheidskabinetten gevonden konden worden zonder eerst serieus te kijken naar een rechts coalitie. Vervolgens bleek tijdens de informatieronde die nu is afgesloten, dat die rechtse coalitie het meest vruchtbaar zou kunnen samenwerken in een meerderheidsvariant waarbij de PVV gedoogsteun zou geven. De SGP heeft al in haar eerste advies aan de eerste informateur aangegeven dat het voor de hand ligt om de zoektocht te starten met een kabinet bestaande uit de grootste winnaar, de PVV, en de grootste partij, de VVD. Gelet op de inhoud van de verkiezingsprogramma's is het dan niet meer dan logisch om te kijken naar het CDA als derde partner. Samen komen die partijen uit op een krappe meerderheid, maar wel een meerderheid.

    In het debat van 29 juli met een van de vorige informateurs, de heer Rosenthal, heeft de SGP-fractie reeds aangegeven dat ook creatieve varianten zoals een minderheidskabinet onderzocht moeten worden. In andere landen is daar goede ervaring mee opgedaan. Gezien de versnippering in het politieke landschap zouden dit soort varianten misschien juist uitkomst kunnen bieden in situaties waarin het vormen van een gewoon meerderheidskabinet uiterst lastig is. Gegeven de informatiepogingen tot nu toe, gegeven de verkiezingsprogramma's en opgeworpen blokkades door mogelijke andere coalitiepartijen is in ieder geval duidelijk dat een eenvoudig te formeren meerderheidskabinet niet bestaat.

    Naar nu blijkt en gisteren nog eens is toegelicht door de informateur, is het mogelijk om een kabinet van bijzondere signatuur te vormen. Enerzijds is dit een minderheidskabinet, omdat slechts twee van de drie partijen voornemens zijn aan de regering deel te nemen. Anderzijds is het een meerderheidskabinet, omdat het zou steunen op een meerderheid in de Kamer. Dit is het soort creativiteit waarop wij eerder doelden. De SGP-fractie is van mening dat deze tijd vraagt om een innovatieve aanpak. Wij zijn niet van de ouderwetse politiek.

    (gelach)

    4 augustus 2010 omstreeks 13:52 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

  20. Elbert Dijkgraaf (SGP)

    Ik snap het gelach niet, mevrouw de voorzitter, dus ik vervolg mijn betoog.

    Ik vraag de informateur of hij de visie deelt dat de huidige versplintering in de Nederlandse politiek het mede mogelijk heeft gemaakt om andere mogelijkheden te beproeven dan die welke in normale omstandigheden kunnen en moeten worden benut.

    Mevrouw de voorzitter. Er is en wordt veel geschreven over de positie van de SGP tegenover het kabinet waarover wij nu spreken. Ik kan daar dit over zeggen. De SGP heeft geen definitief oordeel over een kabinet waarin de VVD, het CDA en de PVV een grote rol spelen. Dat oordeel kunnen wij pas vellen als duidelijk is wat de inhoud wordt van het regeerakkoord en hoe het kabinet eruit komt te zien. Wij zien duidelijk positieve punten, als wij kijken naar punten van overeenstemming tussen ons verkiezingsprogramma en dat van de andere partijen, maar veel hangt af van wat precies wordt afgesproken. Er staan in ieder geval thema's op de agenda zoals de waarborging van de vrijheid van onderwijs, de benodigde bezuinigingen, het immigratie- en integratiebeleid. Voor ons is van belang dat het regeerakkoord economische daadkrachtig en sociaal solide is. Aan de ene kant moet de economische positie van Nederland hersteld worden, aan de andere kant moeten de sterkste schouders wel de zwaarste lasten dragen.

    Ook is voor ons cruciaal hoe wordt omgegaan met een aantal ethische thema's. Ik noem bijvoorbeeld abortus, euthanasie en de zondag. Wat dat betreft zijn wij blij dat Paars-plus definitief van de baan is. Zo'n kabinet gunnen wij Nederland niet, maar ook het te vormen kabinet zullen wij nauwlettend op deze punten volgen. Wij blijven hopen op een kabinet dat verder kijkt dan de menselijke neus lang is. Iedereen die de SGP een beetje kent, begrijpt wat ik daarmee bedoel.

    Overigens merk ik tot slot op dat de mate van stabiliteit van een kabinet niet allereerst een zaak is van een ruime of krappe meerderheid in de Staten-Generaal. Het kabinet-Den Uyl/Van Agt had een van de ruimste meerderheden, naar ik meen zelfs meer dan honderd leden in de Tweede Kamer. Het kabinet zakte echter na een paar maanden van ellende in elkaar. Daarentegen hield het kabinet-Van Agt/Wiegel het vier jaar vol. Toen werd bewezen dat je een heel eind kunt komen als de chemie tussen de hoofdrolspelers goed is. Dat was toen zo, mede overigens doordat de CDA-fractie in de Tweede Kamer werd geleid door een uiterst behendige en inventieve fractievoorzitter. Wie was dat? Mevrouw de voorzitter, daar zit hij!

    4 augustus 2010 omstreeks 13:57 via Kabinetsformatie 2010 - Link - Delen

Over dit debat

Bericht van de makers

“Ehm... waar zat dat knopje om een bonnetje uit te printen nou ook al weer?”

Wolq helpt om software en het web gebruiks-vriendelijker te maken, zodat uw klanten nooit meer hoeven te zoeken naar een bepaalde funtie. Ook bedenken wij innovatieve oplossingen, zoals Publitiek, voor complexe vraagstukken.

Benieuwd wat wij voor u kunnen betekenen?

Lees meer over onze diensten op Wolq.nl